Mối liên hệ giữa EU ETS và CBAM: Hiểu đơn giản về cơ chế định giá carbon của EU

Nhiều người nghĩ CBAM là một loại “thuế carbon mới” của EU đánh vào hàng nhập khẩu. Thực ra, CBAM không phải là chính sách độc lập, nó là phần mở rộng của một hệ thống mà EU đã chạy gần 20 năm tên là EU ETS – Hệ thống giao dịch phát thải của EU. Để hiểu CBAM, trước tiên cần hiểu EU ETS hoạt động như thế nào và tại sao EU lại có thể “xuất khẩu” cách định giá carbon của họ ra ngoài biên giới.

EU ETS là gì và hoạt động như thế nào?

EU ETS khởi động từ năm 2005 và là một hệ thống mua bán “quyền được phát thải carbon”. Cách hoạt động khá đơn giản: EU đặt ra một giới hạn tổng lượng khí thải được phép cho toàn khối, rồi chia thành các “hạn ngạch phát thải” – hiểu đơn giản là những giấy phép cho phép bạn được phát thải một lượng carbon nhất định.

Các nhà máy, công ty sản xuất muốn hoạt động phải có đủ hạn ngạch này. Nếu họ phát thải nhiều hơn hạn ngạch đang có, họ phải mua thêm từ những công ty khác đang phát thải ít hơn. Nếu họ giảm được phát thải và thừa hạn ngạch, họ có thể bán lại kiếm tiền. Đây chính là “thị trường carbon” – nơi mua bán quyền phát thải.

Điểm quan trọng là EU cứ mỗi năm lại giảm tổng lượng hạn ngạch cho phép. Khi hạn ngạch ít đi, giá của nó sẽ tăng lên theo nguyên tắc cung cầu. Càng ngày, việc phát thải càng tốn kém, buộc các công ty phải đầu tư công nghệ xanh để giảm phát thải.

EU ETS ảnh hưởng tới những lĩnh vực nào?

Hệ thống này áp dụng cho khoảng 10.000 nhà máy và cơ sở sản xuất lớn trong EU, tập trung vào các ngành như điện, xi măng, thép, hóa chất, giấy… – những ngành phát thải nhiều nhất. Cả các hãng hàng không bay trong khu vực EU cũng nằm trong hệ thống này.

Như vậy, EU ETS tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất của các công ty EU. Giá carbon từ EU ETS đã trở thành một yếu tố mà các công ty phải tính vào khi quyết định đầu tư máy móc, chọn công nghệ hay lập kế hoạch sản xuất. Trong giai đoạn 2021-2025, EU bán đấu giá khoảng 51,5% tổng hạn ngạch, còn lại được cấp miễn phí cho một số ngành để tránh tình trạng các doanh nghiệp chuyển đi nước khác.

CBAM xuất hiện trong bối cảnh nào?

Khi các công ty trong EU phải trả tiền cho carbon (thông qua việc mua hạn ngạch), sản phẩm của họ tất nhiên sẽ đắt hơn. Trong khi đó, hàng nhập khẩu từ các nước không có quy định tương tự lại rẻ hơn vì không phải “trả tiền carbon”.

Ví dụ: Một nhà máy thép EU phát thải 1 tấn CO2 phải mua hạn ngạch với giá 80 euro. Còn nhà máy thép Việt Nam xuất khẩu sang EU cũng phát thải 1 tấn CO2 nhưng không phải trả gì cả. Điều này tạo ra bất bình đẳng trong cạnh tranh.

Hơn nữa, nếu để tình trạng này kéo dài, các công ty EU có thể chuyển nhà máy sang các nước không có quy định carbon, tiếp tục sản xuất và xuất ngược lại EU. Như vậy, EU ETS sẽ vô nghĩa vì tổng lượng phát thải toàn cầu không giảm, chỉ là dịch chuyển địa điểm mà thôi.

Đây chính là lý do CBAM được tạo ra. CBAM không phải là một chính sách môi trường mới, mà là công cụ để đảm bảo EU ETS không bị “lách luật” qua thương mại quốc tế.

CBAM hoạt động như sau: Khi hàng hóa nhập khẩu vào EU (ví dụ thép, xi măng, nhôm…), người nhập khẩu phải khai báo lượng carbon phát thải trong quá trình sản xuất sản phẩm đó. Sau đó, họ phải mua “chứng chỉ CBAM” với giá tương đương giá carbon trong EU ETS.

Nếu nước xuất khẩu đã có thị trường carbon riêng và doanh nghiệp đã trả tiền carbon ở nước họ rồi, phần đó sẽ được trừ đi. Nhưng nếu không có, họ phải trả đủ theo giá EU ETS.

Như vậy, CBAM đơn giản là việc áp giá carbon của EU ETS lên hàng nhập khẩu. Mục đích là tạo sân chơi bình đẳng: ai cũng phải trả chi phí carbon như nhau, dù sản xuất trong hay ngoài EU.

Tại sao EU có thể yêu cầu các nước khác chấp nhận cách định giá carbon của họ?

• Thứ nhất, EU có thị trường lớn. EU là một trong những thị trường nhập khẩu lớn nhất thế giới. Các nước muốn bán hàng vào EU buộc phải tuân theo các quy định của EU. Trong quá khứ, EU đã từng đặt ra nhiều tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn, môi trường… và các nước xuất khẩu đều phải tuân theo nếu muốn vào thị trường này. Carbon giờ đây cũng trở thành một trong những tiêu chuẩn đó.
• Thứ hai, EU không áp đặt một con số tùy tiện. EU không tự nhiên bảo “các nước phải trả 100 euro mỗi tấn CO2”. Thay vào đó, EU dùng chính giá carbon mà các công ty EU đang phải trả trong EU ETS. Đây là giá được hình thành từ thị trường, có cơ sở pháp lý rõ ràng, đã vận hành gần 20 năm. Nên EU có thể nói: “Chúng tôi không đánh thuế bừa, chúng tôi chỉ yêu cầu các bạn trả chi phí carbon giống như các công ty EU đang phải trả”.
• Thứ ba, EU đóng gói chính sách này dưới khái niệm “công bằng cạnh tranh”. EU không nói họ đang bảo hộ, mà nói họ đang đảm bảo sự bình đẳng. Ai cũng phải chịu chi phí carbon như nhau thì mới công bằng.

Doanh nghiệp ngoài EU chịu ảnh hưởng như thế nào?

Khi CBAM có hiệu lực (chính thức từ 2026), các doanh nghiệp xuất khẩu sang EU sẽ phải:

• Đo lường lượng carbon phát thải trong sản xuất
• Khai báo dữ liệu này với EU
• Trả tiền mua chứng chỉ CBAM nếu chưa trả carbon ở nước mình

Điều này có nghĩa là dù doanh nghiệp không nằm trong EU, không tham gia EU ETS, nhưng vẫn phải chịu “giá carbon” mà EU đặt ra. Họ không có quyền tham gia quyết định giá đó là bao nhiêu, cũng không thể thay đổi cách tính.

Khi carbon có giá, nó không còn là “vấn đề môi trường ngoài lề” nữa. Nó trở thành yếu tố ảnh hưởng đến:

• Chi phí sản xuất: Càng phát thải nhiều, càng tốn tiền
• Giá cả sản phẩm: Chi phí carbon sẽ được cộng vào giá bán
• Hợp đồng thương mại: Khách hàng sẽ yêu cầu báo cáo carbon trước khi ký hợp đồng
• Tiếp cận vốn: Ngân hàng, nhà đầu tư sẽ xem xét mức phát thải khi cho vay hoặc đầu tư
• Chuỗi cung ứng: Các tập đoàn lớn sẽ ưu tiên nhà cung cấp có phát thải thấp

Nhiều người nghĩ CBAM chỉ ảnh hưởng đến các doanh nghiệp xuất khẩu sang EU. Nhưng thực ra, ảnh hưởng rộng hơn nhiều:

• Hiệu ứng lan tỏa trong chuỗi cung ứng: Khi các tập đoàn lớn trên thế giới (không chỉ ở EU) cam kết giảm phát thải, họ sẽ yêu cầu tất cả nhà cung ấp phải báo cáo và giảm carbon. Nhiều tập đoàn trong danh sách Fortune 500 đã có cam kết Net Zero đến 2050.
• Ảnh hưởng đến vốn vay: Các ngân hàng quốc tế đang tích hợp carbon vào đánh giá rủi ro. Doanh nghiệp có phát thải cao có thể bị tính lãi suất cao hơn hoặc khó vay vốn.
• Thương hiệu và người tiêu dùng: Người tiêu dùng, đặc biệt thế hệ trẻ, ngày càng ưu tiên sản phẩm xanh. Doanh nghiệp không kiểm soát được carbon sẽ mất lợi thế cạnh tranh.

Việt Nam nên làm gì?

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và đang chuẩn bị xây dựng thị trường carbon trong nước. Nhưng hiện tại, chúng ta chưa có một thị trường carbon hoạt động thực sự.

Điều này có nghĩa là:

• Các doanh nghiệp Việt Nam chưa quen với việc đo lường phát thải một cách bài bản
• Carbon chưa được coi là một “chi phí” trong kế toán doanh nghiệp
• Không có giá carbon nội địa để tham chiếu
• Khi xuất khẩu sang EU, doanh nghiệp Việt phải chấp nhận giá carbon do EU đặt ra

Có hai con đường trước mắt Việt Nam:

Con đường 1: Chấp nhận bị định giá

• Cứ để EU (và các nước khác) định giá carbon của Việt Nam
• Doanh nghiệp Việt phải trả theo giá mà người khác đặt ra
• Không có quyền tham gia quyết định hoặc thương lượng
• Luôn bị động trong quan hệ thương mại

Con đường 2: Xây dựng thị trường carbon riêng

• Việt Nam thiết lập hệ thống định giá carbon nội địa
• Doanh nghiệp Việt trả carbon trong nước, được trừ khi xuất khẩu sang EU
• Có quyền tham gia đàm phán với các đối tác về cách tính carbon
• Chủ động trong quản lý chi phí và cạnh tranh

Rõ ràng, con đường thứ hai mang lại nhiều lợi ích hơn về dài hạn. Một thị trường carbon trong nước không chỉ giúp giảm chi phí CBAM mà còn:

• Giúp doanh nghiệp làm quen với quản lý carbon
• Thúc đẩy đầu tư công nghệ xanh
• Tạo thu nhập từ bán tín chỉ carbon cho doanh nghiệp giảm phát thải tốt
• Nâng cao vị thế đàm phán quốc tế

EU ETS và CBAM không phải là hai chính sách riêng lẻ, mà là một hệ thống liên kết chặt chẽ. EU ETS tạo ra giá carbon bên trong EU, còn CBAM đảm bảo giá đó được áp dụng cả cho hàng nhập khẩu. Điều quan trọng doanh nghiệp Việt Nam cần hiểu là: carbon không còn chỉ là vấn đề môi trường, mà đã trở thành yếu tố kinh tế, thương mại và tài chính. Việt Nam cần nhanh chóng xây dựng thị trường carbon nội địa để từ vị thế bị định giá, chuyển sang vị thế tự định giá và chủ động trong cạnh tranh quốc tế.

Nếu doanh nghệp của bạn đang gặp khó khăn trong quá trình khai báo CBAM để xuất khẩu hàng hóa sang EU, vui lòng liên hệ với Intercert Việt Nam qua số Hotline: 0969.555.610 hoặc Email: sales@intercertvietnam.com để được hướng dẫn cụ thể.